رضا براهنی; بیوگرافی و آثار ماندگار او


رضا براهنی شاعر، نویسنده، منتقد ادبی، فعال سیاسی و از بنیانگذاران کانون نویسندگان ایران بود. وی با بیش از نیم قرن فعالیت ادبی در عرصه های مختلف، آثار متعددی از خود به جای گذاشت که برخی از آنها هنوز هم علاقه مندان بسیاری دارد. در این مطلب ضمن نگاهی به فراز و نشیب های زندگی او، 10 اثر برگزیده و تاثیرگذار او را نیز ارائه می دهیم. با ما بمان.

بیوگرافی رضا براخنی; از تولد تا فراموشی

رضا براهنی در 30 آذر 1314 در خانواده ای فقیر در تبریز به دنیا آمد. دوران کودکی، نوجوانی و جوانی او در بحران های شدیدی سپری شد. از جنگ جهانی دوم و قحطی متعاقب آن تا ظهور و سرکوب فرقه دموکرات. براخنی در این سالها شاهد مرگ خواهر و برادرش بر اثر گرسنگی، آواره شدن از خانه ای به خانه دیگر و اشغال نیروهای روسی بود.

پدرش پولی برای تحصیل او نداشت و او توانست تحصیلات ابتدایی خود را در حین کار به لطف خیرات به پایان برساند. اما موفق شد در 22 سالگی مدرک لیسانس ادبیات انگلیسی را از دانشگاه تبریز بگیرد. سپس به ترکیه رفت و در آنجا در همین رشته دکتری گرفت.

1. تدریس و آغاز نقد ادبی در دهه 40 خورشیدی

در اوایل دهه 1340 به ایران بازگشت و از سال 1342 در دانشگاه تهران به تدریس پرداخت و در این سال ها همزمان با تدریس و انتشار آثار متعددی در زمینه های مختلف ادبی از جمله شعر، رمان و به ویژه نقد ادبی، مشغول نویسندگی بود. مقالات انتقادی او در مجله فردوسی صریح و تند بود و باعث کدورت و دشمنی بسیاری با برخی از شاعران و نویسندگان مشهور شد. سرانجام مجموعه این نقدها در کتاب طلا در مس: در شعر و شعر در سال 1347 منتشر شد.

2. اوج فعالیت سیاسی در دهه 1950 آفتابی

رضا براهنی دهه 50 را با ازدواج با یکی از شاگردانش به نام ساناز صحتی آغاز کرد. حاصل این ازدواج 2 پسر به نام های ارسلان و اوکتای محمد بود. اما مرکز ثقل زندگی او در این دهه فعالیت سیاسی علیه حکومت پهلوی بود. براخنی در آغاز این دهه به دعوت دانشگاه ها برای سخنرانی در زمینه ادبیات و شعر به مصر سفر کرد.

در سال 1351 در سفری کوتاه به آمریکا، رئیس «کمیته آزادی هنر و اندیشه در ایران» شد. این کمیته بخشی از حزب کارگران سوسیالیست بود. به همین دلیل پس از بازگشت به ایران در شهریور 1352 دستگیر شد و 3 ماه را در زندان گذراند. پس از آزادی به دعوت دانشگاه های آمریکا به این کشور رفت و تا انقلاب در آنجا ماند.

او در آمریکا مجموعه ای از داستان ها، اظهارات و شهادت ها علیه رژیم پهلوی را به رسانه ها و حتی کنگره آمریکا ارائه کرد. فعالیت های براهنی باعث شهرت او در رسانه های آمریکایی شد، بنابراین بر اساس گزارش های او از شکنجه زندانیان در زندان های شاه، صلیب سرخ تیمی را برای بازرسی از زندان های ایران در سال 1356 اعزام کرد. اگرچه آژانس شکنجه حدود 900 زندانی را در موارد مختلف تأیید کرد. این شکنجه‌ها با روایت‌های تکان‌دهنده‌ای که براخنی و دیگران بازگو می‌کردند، متفاوت بود.

3. از انقلاب تا مهاجرت

1 هفته پس از خروج شاه، براهنی به ایران بازگشت و با پیروزی انقلاب بسیاری از آثار خود را منتشر کرد که پیش از این اجازه انتشار نداشتند. از آن زمان تا اواسط دهه 1970 و مهاجرتش به کانادا، کارگاه های متعددی در زمینه نقد ادبی، شعر و داستان کوتاه برگزار کرد. این کارگاه ها مثمر ثمر بود و منجر به تربیت شاگردان ممتاز بسیاری از جمله روزبه حسینی، شیوا ارسطویی، رزا جمالی، سید علیرضا میرعلینقی، ناهید طوسلی و پیمان سلطانی شد. این دانشجویان در اواخر دهه 70 بخشی از جریان های ادبی آن زمان بودند. با مهاجرت او به کانادا در اواسط همین دهه، حضورش در ایران پایان یافت. با این حال، کار او در آنجا ادامه یافت و او رئیس انجمن قلم کانادا شد تا اینکه فراموشی آرام آرام او را فرا گرفت.

4. فراموشی و مرگ

رضا برانی در سال های آخر عمرش به آلزایمر مبتلا شد. پس از 70 سالگی به تدریج به بیماری آلزایمر و عوارض آن مبتلا شد. او سرانجام در 5 آوریل 1401 در سن 84 سالگی در کانادا درگذشت و در آنجا به خاک سپرده شد.

میراث رضا براهینی

رضا براهنی در طول بیش از نیم قرن فعالیت ادبی شاگردان زیادی تربیت کرد. شاگردانی که بیشترشان نویسندگان یا شاعران بزرگی شدند. همچنین براهنی با نقد شعر و ادبیات ایران به یکی از بزرگترین منتقدان این حوزه تبدیل شد که نقد را به شاخه ای مهم از مطالعات ادبی تبدیل کرد. پیش از او مقدمه نویسان بیشتر در مدح آثار شاعران می نوشتند و فضای شعر و شاعری در ایران با چاپلوسی و مداحی شکل می گرفت. براهنی با زبان صریح و گاه تند خود به نقد برخی از آثار مشهورترین شاعران زمان خود مانند شاملو، آهوان طلعت، نیما و کسرایی پرداخت.

البته کار او به نقد آثار خارجی خلاصه نمی شود. براهنی خود شاعری چیره دست و داستان نویسی ماهر بود. آثار مهمی از او در هر دو زمینه منتشر شد که نشان از توانایی های او در عرصه های مختلف ادبیات فارسی دارد.

آثار رضا براهینی

آثار مکتوب بسیاری از براهنی در زمینه های مختلف ادبیات فارسی وجود دارد که در این مقاله 10 نمونه از معروف ترین آنها را ارائه می کنیم.

1. روزهای جهنمی جناب ایاز

ناشران: پاریس
تعدادی از صفحات: 352

رمان «زمان جهنمی آقای ایاز» سرآغاز داستان نویسی براخنی بود. البته پیش از این که در ترکیه بود، داستان کوتاهی به زبان انگلیسی نوشت، اما آن را منتشر نکرد. ایاز از شخصیت های دربار سلطان محمود غزنوی بود و هر یک از اعضای خانواده او نماد گروه های مختلف جامعه بودند. مثلا پدرش مردی عاقل اما ترسناک است. یوسف، برادر ایاز، منتقد دولت است و مبارزه مسلحانه را راه حل می داند. اما منصور برادر دیگر به دنبال راهی برای خروج از حکومت سلطان محمود می اندیشد و می اندیشد. خود ایاز که از کودکی در دربار بزرگ شده، عاشق سلطان است.

این رمان یکی از پرطرفدارترین آثار براخنی است که متاسفانه چاپ نشده و در بازار کتاب کمیاب است.

و بعد بدون اینکه دستمان بلرزد، بدون اینکه کوچکترین اشتباهی مرتکب شویم، با کمک هم زبانمان را می بریم. و چون زبانش را بریدیم، دیگر چه چیزی را قطع کردیم؟ با بریدن زبان او را مجبور به پذیرش خفگی کردیم. زبان را از او یادگار ساختیم و در خرابه های بی زبان خاطراتش زندانی کردیم. ما به او آموخته ایم که ظلم ما را فقط در مغزش حبس کند. او هرگز نمی تواند در این مورد چیزی بگوید. با بریدن زبانش او را اسیر خودمان کردیم.

– قسمتی از رمان جهنم رزگار اثر آقای ایاز

2. طلا در مس: در شعر و شعر

ناشران: زریاب
تعدادی از صفحات: 2104

این کتاب سه جلدی یکی از مهم ترین و منسجم ترین آثار نقد در ادبیات فارسی به شمار می رود. براهنی در این اثر به تحلیل و نقد اشعار شاعران نامدار معاصر می پردازد و کل تاریخ شعر فارسی را بررسی می کند، از جمله:

  • نیما یوشیج;
  • فریدن تولی;
  • احمد شاملو;
  • نادر نادرپور;
  • مهدی اخوان ثالث;
  • فروغ فرخزاد;
  • سیاوش کسرایی;
  • فریدون مشیری;
  • چهره آتشین؛
  • یدلا، رویاپرداز؛
  • کوروش اطبایی;
  • محمدعلی سپانلو;
  • مفتون امینی;
  • احمدرضا احمدی:
  • سهراب سپهری.

3. اهوان باغ

ناشران: اشرفی
تعدادی از صفحات: 176

اولین دفتر شعر رضا براهینی غزاله امانگان است. در این کتاب 4 قسمت از سروده های براهنی به نام های بگستان، دربست، خاطرات و آهونما چاپ شده است. متأسفانه این کتاب تجدید چاپ نشده و فقط نسخه های چاپ شده قبل از انقلاب یافت می شود که نادر هستند.

4. به پروانه ها

ناشران: مرکز
تعدادی از صفحات: 200

بی شک مهمترین و بحث برانگیزترین اثر براخنی در شعر، کتاب «خطاب به پروانه ها» است. براخنی در این اثر نه تنها به زبانی شعر می‌سرود که در طی سال‌ها نقد تکامل یافته است، بلکه در مقاله ضمیمه کتاب با عنوان «چرا من دیگر شاعر نیمایی نیستم؟» با بررسی و نقد نظریات شاملو و نیما شعر می‌نویسد. او دیدگاه جدید خود را برای عبور از بن بست شعر کهن، شعر نیمایی و شعر سپید ارائه می دهد. شکل اشعار او در این کتاب نیز مطابق با نظریات و نگاه جدید اوست. ابیات چاپ شده در این کتاب بین سال های 69 تا 72 نوشته شده است.

و هیچ چیز مثل تو نیست و هیچ کس مثل تو نیست پاهای برهنه زیبای من که روی حصیر ایستاده می خوابند و می سوزند و زیبایی ایستاده پشت آهوی بلند از ترکیب ستاره ها و دریا می سوزد و می شتابد و می سوزد غمی که باران می بارد. از تو و هیچ رویا مثل رویای چشم تو نیست

– شعر “همسایه من” از کتاب “خطاب به پروانه ها و چرا من دیگر نیمایی شاعر نیستم”

5. نوشتن داستان

ناشران: نگاه
تعدادی از صفحات: 680

داستان کوتاه رضا براخنی با گذشت بیش از نیم قرن هنوز منتشر می شود زیرا یکی از بهترین آثار در آموزش داستان نویسی محسوب می شود. براخنی در این کتاب علاوه بر توضیح ضرورت نقد داستان نویسی، به معرفی ساختار داستان نویسی و مقایسه داستان نویس حرفه ای با غیرحرفه ای می پردازد. او علاوه بر اینها، در این کتاب آثار هنری نویسندگانی چون جلال آل احمد، صادق هدایت، محمدعلی جمالزاده و به ویژه صادق چوبک را مورد نقد و بررسی قرار داده است.

6. آهنگ مردگان

ناشران: نگاه
تعدادی از صفحات: 520

رمان ترانه مقتول داستان شخصیتی به نام محمود شریفی، استاد دانشگاه است که به خاطر نوشته هایش به زندان افتاده و اکنون به عنوان کارمند اداری در دانشگاه مشغول به کار است. اگرچه شخصیت اصلی سعی می کند سیاست را رها کند و خود را وقف خانواده اش کند، زندگی عادی برای او ممکن نیست.

این رمان می تواند مانند کارگاهی برای علاقه مندان به داستان نویسی باشد که آنها را با فنون داستان نویسی و نثر استدلالی آشنا کند. فضای رمان از کشمکش های شخصیت ها با خود و دیگران اشباع شده و شیوه روایی ترکیبی اثر در کنار لحن طنز و تلخ، «آواز مردگان» را به اثری خواندنی تبدیل کرده است.

7. اسرار سرزمین من

ناشران: نگاه
تعدادی از صفحات: 1311

این رمان بلند بیشتر یک رمان تاریخی است تا داستانی تخیلی. رضا براهنی در این کتاب وقایع تاریخی مختلفی از جمله پیدایش فرقه دموکرات آذربایجان، حضور مستشاران آمریکایی در ایران، کودتای 32 و پیروزی انقلاب در فصول مختلف را از زبان و سخنان خود روایت کرده است. شخصیت های مختلف

8. بهتر بهتر

ناشران: نگاه
تعدادی از صفحات: 111

داستان رمان «چه به چاه» از زبان یک زندانی شمالی روایت می شود. او یک تفنگ قدیمی می خرد که مربوط به زمان میرزا کوچ خان است. از قضا، قتلی با همان اسلحه انجام شد که منجر به رفتن خریدار به زندان شد.

9. جلسه مردانه

ناشران: نگاه
تعدادی از صفحات: 375

«تاریخ مرد» اثر تحلیلی و تاریخی دیگری از رضا براهنی است. وی در این کتاب مجموعه ای از مقالات و تحقیقات تاریخی خود را گردآوری کرده است. براخنی کتاب تاریخ مردان را در اواخر دهه 1940 نوشت، زمانی که آن را عصر فروپاشی فرهنگی نامید. وی برای تعریف این مفهوم ابتدا به سراغ تاریخ ایران و یونان رفت و این دو را با هم مقایسه کرد و سپس به بحث غرب زدگی پرداخت.

10. ظل الله; شعرهای زندان

ناشران: امیرکبیر ۱۳۵۸، افراز ۱۳۹۶
تعدادی از صفحات: 172
این کتاب برای کودکان و نوجوانان مناسب نیست.

همانطور که گفته شد براهنی مدتی را در زندان ساواک گذراند. او تحت تأثیر این تجربه مجموعه شعری درباره زندان و شکنجه خود سروده که در این کتاب گردآوری شده است. برخی از منتقدان این دفتر شعر را یکی از بهترین حبسیه ها (اشعار شاعران زندان) در شعر فارسی می دانند. با این حال، این اثر تجدید چاپ نشده است و نسخه های قدیمی به سختی در بازار کتاب یافت می شود.

تو گفتی

شما هم می توانید از تجربه خواندن آثار براخنی برای ما بنویسید. کدام یک از آثار ارائه شده در این مقاله را خوانده اید؟ آیا اثر دیگری وجود دارد که در این مقاله گم شده باشد؟ در قسمت نظرات، نظرات خود را در مورد براخنی و آثار او با ما و خوانندگان به اشتراک بگذارید.